
Mechitar Gosz należy do grona postaci, które wywarły wyjątkowy wpływ na kształtowanie się ormiańskiej kultury prawnej i religijnej. Przyszedł na świat w Gandzaku, położonym w okręgu administracyjnym Gardman w prowincji Arcach, stanowiącej ważną część historycznej Armenii Wschodniej. W czasach, gdy jego ojczyzna podlegała głębokim przemianom politycznym, Gosz wyrastał na człowieka, który potrafił połączyć wrażliwość religijną z trzeźwym spojrzeniem na sprawy społeczne.
Po latach nauki oraz działalności w środowisku monastycznym podjął się odnowienia zniszczonego klasztoru Nor Getik w prowincji Tawusz. Dzięki jego wysiłkowi wspólnota odżyła, a klasztor nazwany później Goszawankiem, stał się ośrodkiem kultury duchowej, kulturalnej i naukowej, przyciągającym uczonych; miał szkołę zakonną, a także duże skryptorium, z którego wychodziły liczne rękopisy.
Twórczość literacka Gosza obejmuje pisma teologiczne, kazania i teksty moralne. Najbardziej znanym jest zbiór opowiadań dydaktycznych określanych jako „Bajki” (orm. Arakner), które zdobyły szerokie uznanie dzięki trafnym obserwacjom dotyczącym ludzkiego postępowania. Napisane zostały prozą, w języku potocznym (średnioormiańskim) zrozumiałym dla „zwykłych ludzi”. Autor podejmował w nich tematy z życia codziennego, pokazując, że literatura moralna może pełnić funkcję zarówno wychowawczą, jak i społeczną. Zbiór składa się ze 190 bajek podzielonych między trzy działy z przemyślanym układem: Baki moralne (baroyakan), mityczne (araspelakan) i autorskie (stełcʿakan). Ukazał się drukiem dopiero w drugiej połowie XVIII wieku w Konstantynopolu.
Największą wagę posiada jednak „Datastanagirk” (Դատաստանագիրք – średniowieczny ormiański kodeks prawa), który ukończył około 1184 roku. Dzieło to łączy zasady ormiańskiego prawa zwyczajowego z elementami zaczerpniętymi z rzymskiej i bizantyjskiej tradycji prawnej oraz z kanonami Kościoła ormiańskiego. Tekst został opracowany w klasycznym języku literackim (tzw. grabarze) i zawiera przepisy kościelne (regulacje dotyczące duchowieństwa, życia monastycznego, małżeństw, sporów kościelnych) oraz świeckie (prawo majątkowe, karne, rodzinne, administracyjne) wraz z komentarzami wyjaśniającymi ich stosowanie. Kodeks wyróżnia się zwięzłością i jasno wyrażonym rozumieniem potrzeb społecznych, co sprawiło, że zyskał znaczenie w wielu środowiskach ormiańskich. Wpłynął też na późniejsze kodyfikacje tego typu.
W kolejnych stuleciach „Datastanagirk” znalazł zastosowanie poza historyczną Armenią. W XIII wieo później w diasporze ormiańskiej na Krymie. W XVIII wieku trafił do monumentalnego zbioru ustaw opracowanego przez króla Wachtanga VI. Władca ten, żyjący w latach 1675–1737, był monarchą Kartlii, refku został przyjęty w Królestwie Armenii w Cylicji jako podstawa porządku prawnego, a niecormatorem prawa, mecenasem kultury i inicjatorem jednego z najważniejszych projektów legislacyjnych na Kaukazie. Jego „Zbiór Praw” porządkował normy obowiązujące w Gruzji, a włączenie do niego kodeksu Gosza świadczyło o wysokiej renomie i autorytecie tego dzieła w regionie.
Osobny rozdział historii Datastanagirku to państwo polskie. W 1519 roku król Zygmunt I Stary potwierdził stosowanie tego kodeksu w samorządowym sądownictwie ormiańskim. Chodziło najpierw o Lwów, ale z czasem wprowadzono go w innych ośrodkach, w których mieszkali Ormianie (Kamieniec Podolski, Zamość, Jazłowiec itd.). Stał się on zatem nie tylko symbolem ormiańskiego dziedzictwa prawnego, lecz także elementem kultury prawnej Polski, wykorzystywanym przez gminy ormiańskie, które wniosły znaczący wkład w rozwój życia gospodarczego i kulturalnego kraju. Po polsku wybór bajek Gosza ukazał się w książce „Pod Araratem i Kazbekiem. Przysłowia, bajki, zagadki” (wybór i przekład Kazimierz Roszko, Jan Braun, Warszawa 1962).
Dziedzictwo Mechitara Gosza, łączące tradycję ormiańską z głęboką refleksją moralną i wrażliwością społeczną, zajmuje dziś trwałe miejsce zarówno w historii Armenii, jak i w pamięci Ormian polskich. Jego dorobek, obecny w literaturze, prawodawstwie i kulturze, stanowi ważny punkt odniesienia dla współczesnych badań armenistycznych oraz dla zrozumienia wielowiekowych powiązań ormiańsko-polskich.